Chuyển từ làm thuê sang làm chủ: lương hưu của bạn đổi thế nào?

Ngày bạn ngừng làm công và bắt đầu tự kinh doanh (indépendant / Selbstständigerwerbender), rất nhiều thứ đổi cùng lúc: khách hàng, thu nhập, giờ giấc, thuế. Phần hưu trí thường bị bỏ lại sau cùng trong danh sách lo lắng — nhưng nó cũng đổi ngay từ ngày đó, và đổi theo ba hướng khác nhau.

Hệ hưu trí Thụy Sĩ có ba trụ cột. Cú chuyển tư cách đụng cả ba: một trụ cột vẫn chạy nhưng hoá đơn của bạn tăng lên; một trụ cột ngừng tích luỹ; một trụ cột thì vừa mở rộng cửa cho bạn. Không có phiếu lương hay tờ chứng nhận nào gửi đến để báo những thay đổi này.

Bài này đi theo dòng thời gian của sự kiện đó: chuyện gì xảy ra với từng trụ cột, và bạn phải làm gì. Muốn một bảng đặt hai tư cách cạnh nhau ở mọi hạng mục thì xem bài so sánh làm công và tự kinh doanh.

Ngày bạn đổi tư cách, ba trụ cột phản ứng khác nhau

Tóm tắt trước khi đi vào chi tiết:

• Trụ cột thứ nhất (bảo hiểm an sinh) vẫn tiếp tục, nhưng từ nay bạn tự trả toàn bộ phần đóng.
• Trụ cột thứ hai (bảo hiểm hưu trí nghề nghiệp) ngừng tích luỹ; vốn cũ bị "đóng băng" ở một chỗ mới.
• Trụ cột thứ ba (trụ cột 3a) mở rộng — trần đóng cao hơn hẳn cho người không có quỹ nghề nghiệp.

Trụ cột thứ nhất: vẫn chạy, nhưng hoá đơn của bạn tăng gần gấp đôi

Trụ cột thứ nhất (1er pilier / 1. Säule) là bắt buộc với mọi người có thu nhập, kể cả người tự kinh doanh. Bạn không mất trụ cột này. Cái đổi là ai trả.

Khi làm công, tổng mức đóng cho an sinh, tàn tật và trợ cấp mất thu nhập là 10,6% lương, nhưng bạn chỉ chịu một nửa: 5,3% bị trừ trên phiếu lương, chủ đóng 5,3% còn lại. Thành người tự kinh doanh, bạn gánh trọn, tỷ lệ 10% thu nhập. Thu nhập năm còn thấp thì có thang giảm dần cho phần dưới 60.500 CHF, và mức đóng tối thiểu là 530 CHF/năm.

Giả sử thu nhập của bạn là 90.000 CHF/năm. Trước đây, phần an sinh bạn thực chịu là 5,3% × 90.000 = 4.770 CHF/năm. Sau khi thành người tự kinh doanh, bạn tự đóng 10% × 90.000 = 9.000 CHF/năm. Đây là khoản chi mới cần đưa vào ngân sách ngay từ năm đầu.

Có một rủi ro ít người để ý: rente AVS tính theo số năm đóng. Đóng đủ 44 năm không gián đoạn thì được rente đầy đủ; thiếu một năm, rente giảm khoảng 2,3%. Nếu bạn quên đăng ký với quỹ bù trừ trong những tháng đầu, bạn chỉ được đóng bù cho 5 năm gần nhất — năm cũ hơn mất luôn. Ở mức đầy đủ, rente AVS năm 2026 chỉ nằm trong khoảng 1.260 đến 2.520 CHF/tháng cho một người.

Trụ cột thứ hai: ngừng tích luỹ — đây là thay đổi lớn nhất

Trụ cột thứ hai (2e pilier / 2. Säule) — bảo hiểm hưu trí nghề nghiệp (LPP / BVG) — là phần bắt buộc với người làm công có lương từ 22.680 CHF/năm trở lên (mức 2026), và là tầng làm phần lớn công việc nâng thu nhập hưu trí lên mức sống được.

Người tự kinh doanh không thuộc chế độ bắt buộc này. Từ ngày đổi tư cách, không còn khoản trừ trên lương, không còn quỹ hưu trí (caisse de pension / Pensionskasse) nào tự nhận tiền cho bạn, và tờ chứng nhận LPP (certificat LPP / Vorsorgeausweis) hằng năm cũng ngừng gửi.

Còn khoản vốn bạn đã dồn vào trụ cột thứ hai suốt những năm làm công thì không mất đi đâu. Nó chuyển vào một tài khoản chờ (libre passage / Freizügigkeit) tại ngân hàng hoặc tổ chức tài chính do bạn chọn — trụ cột thứ hai của bạn được "tạm để sang một bên". Nếu bạn không tự mở tài khoản này, tiền tự động về tổ chức bổ sung quốc gia, thường với lãi suất thấp hơn.

Đây cũng là một trong số ít dịp luật cho phép rút vốn (retrait en capital / Kapitalbezug) trụ cột thứ hai trước tuổi hưu: khi bắt đầu hoạt động tự kinh doanh, bạn được xin rút, nhưng phải nộp đơn trong vòng một năm kể từ khi bắt đầu. Rút ra để bơm vốn cho doanh nghiệp là hợp pháp, nhưng nó lấy đi đúng phần hưu trí đó — cân nhắc kỹ, và tính trước phần thuế (đánh tách riêng, biểu khác nhau theo canton; chi tiết ở bài 3a hay 3b).

Nếu vốn nằm yên trong tài khoản chờ, đến khi về hưu nó vẫn được quy đổi thành rente theo tỷ lệ chuyển đổi (taux de conversion / Umwandlungssatz) — hiện là 6,8% cho phần bắt buộc. Nhưng từ ngày bạn đổi tư cách, khoản vốn đó ngừng lớn thêm bằng đóng góp mới. Phần lớn nhất của cỗ máy hưu trí bị bấm nút tạm dừng.

Trụ cột 3a: cánh cửa vừa mở rộng

Ở đây có một tin tốt. Với người làm công, trần đóng trụ cột 3a (pilier 3a / Säule 3a) năm 2026 là 7.258 CHF/năm. Với người tự kinh doanh không có quỹ hưu trí nghề nghiệp, trần là 20% thu nhập chịu an sinh, tối đa 36.288 CHF/năm — cao gần năm lần.

Khoảng cách đó tồn tại đúng để trụ cột 3a gánh luôn vai trò của trụ cột thứ hai vừa đóng băng. Toàn bộ khoản đóng 3a được trừ khỏi thu nhập chịu thuế, nên nó vừa xây lại phần hưu trí đang thiếu vừa giảm thuế trong năm.

Hệ quả nếu bạn không làm gì

Gộp lại: bạn vẫn đóng trụ cột thứ nhất (đắt hơn), trụ cột thứ hai ngừng lớn, và trụ cột 3a chỉ tăng nếu bạn chủ động bỏ tiền vào. Không làm gì thì phần lớn nhất của hưu trí ngừng tích luỹ trong khi bạn còn nhiều năm làm việc phía trước — và khoảng trống đó chỉ lộ rõ khi đã gần tuổi nghỉ, lúc khó bù nhất. Bài vì sao người tự kinh doanh cần thận trọng hơn về hưu trí đi sâu vào hai đường lấp khoảng trống này.

Việc cần làm ngay khi chuyển tư cách

1. Đăng ký với quỹ bù trừ AVS ngay khi bắt đầu, khai thu nhập dự kiến, để không tạo năm đóng hụt.
2. Mở một tài khoản chờ tại ngân hàng hoặc tổ chức libre passage và chuyển vốn trụ cột thứ hai vào đó — đừng để nó tự trôi về tổ chức bổ sung.
3. Quyết định: giữ vốn trong tài khoản chờ, hay rút để lập doanh nghiệp (nếu rút, nộp đơn trong vòng một năm và tính trước phần thuế).
4. Mở hoặc điều chỉnh trụ cột 3a theo trần cao dành cho người không có quỹ nghề nghiệp; đóng đều thay vì dồn cuối năm.

Mỗi hoàn cảnh một khác — bạn đã tích bao nhiêu trong trụ cột thứ hai, thu nhập mới ước tính ra sao, còn bao nhiêu năm tới tuổi nghỉ. Nếu muốn xem qua trường hợp cụ thể của mình bằng tiếng Việt, bạn có thể liên hệ để được giải thích.

Câu hỏi thường gặp

Vốn trụ cột thứ hai cũ của tôi có rút ra tiêu tự do được không? Không. Trừ vài trường hợp luật cho phép — trong đó có việc bắt đầu tự kinh doanh — vốn này nằm trong tài khoản chờ đến tuổi hưu. Bắt đầu làm chủ cho bạn quyền xin rút, nhưng phải nộp đơn trong vòng một năm.

Tôi đang có vài năm đóng AVS bị hụt từ trước thì sao? Kiểm tra bản trích lục tài khoản cá nhân của bạn. Bạn chỉ đóng bù được cho 5 năm gần nhất; năm cũ hơn không lấp được nữa, nên xử lý sớm.

Tôi chuyển tư cách vào giữa năm, phần đóng tính thế nào? Phần thời gian làm công tính theo lương và tỷ lệ người làm công; phần tự kinh doanh tính theo thu nhập độc lập và tỷ lệ 10%. Quỹ bù trừ chốt lại khi có thu nhập thực.

Quay lại làm công thì trụ cột thứ hai có nối lại không? Có. Khi lại có lương từ 22.680 CHF/năm trở lên, bạn thuộc trụ cột thứ hai bắt buộc trở lại và chuyển vốn từ tài khoản chờ vào quỹ hưu trí của chủ mới.