Người tự kinh doanh và hưu trí: vì sao cần thận trọng hơn

Khi bạn còn làm công, phần lớn việc chuẩn bị hưu trí chạy ngầm sau lưng bạn: mỗi tháng chủ trừ một khoản vào lương cho bảo hiểm hưu trí nghề nghiệp, và mỗi năm bạn nhận một tờ chứng nhận cho biết đã tích được bao nhiêu. Ngày bạn chuyển sang tự kinh doanh, cơ chế tự động đó tắt — không còn khoản trừ trên lương, không còn quỹ nào tự nhận tiền cho bạn, và không ai gửi cảnh báo rằng từ nay phần lớn nhất của hưu trí đang để trống.

Đây là lý do người tự kinh doanh (Indépendant / Selbstständigerwerbender) cần chủ động hơn hẳn — không phải vì hệ thống bất công với họ, mà vì nó không tự chạy giúp họ nữa. Bài này nói về rủi ro đó và hai đường lấp. Nếu bạn muốn một bảng so sánh đầy đủ giữa làm công và tự kinh doanh, xem bài so sánh riêng.

Cái mất không thấy ngay: không có trụ cột thứ hai bắt buộc

Hệ hưu trí Thụy Sĩ có ba trụ cột. Trụ cột thứ nhất (1er pilier / 1. Säule) — bảo hiểm an sinh (AVS / AHV) — là bắt buộc với mọi người có thu nhập, kể cả người tự kinh doanh. Trụ cột thứ hai (2e pilier / 2. Säule) — bảo hiểm hưu trí nghề nghiệp (LPP / BVG) — là phần bắt buộc với người làm công có lương từ 22.680 CHF/năm trở lên (mức 2026), và chính là phần làm phần lớn công việc nâng thu nhập hưu trí lên mức sống được.

Người tự kinh doanh không thuộc chế độ bắt buộc của trụ cột thứ hai. Bạn có thể tham gia trên cơ sở tự nguyện, nhưng nếu không làm gì thì mặc định bạn chỉ còn trụ cột thứ nhất. Và khác với khoản trừ trên phiếu lương của người làm công, ở đây không có gì nhắc bạn mỗi tháng rằng khoảng trống đang lớn dần.

Trụ cột thứ nhất một mình thay thế được bao nhiêu?

Trụ cột thứ nhất được thiết kế để bảo đảm "một khoản thu nhập tối thiểu đủ cho nhu cầu sống cơ bản" khi về hưu — không hơn. Với một người có đủ số năm đóng, rente AVS năm 2026 nằm trong khoảng tối thiểu 1.260 CHF/tháng đến tối đa 2.520 CHF/tháng. Muốn chạm mức tối đa, thu nhập trung bình tính hưu của bạn phải đạt khoảng 88.200 CHF/năm trở lên. Với cặp vợ chồng hoặc bạn đời đăng ký, tổng hai suất còn bị giới hạn ở 3.780 CHF/tháng.

Cơ quan liên bang nói rõ: mục tiêu giữ được "khoảng 60% thu nhập trước khi nghỉ" là của trụ cột thứ nhất và thứ hai cộng lại. Bỏ trụ cột thứ hai ra, con số tụt xuống nhiều.

Giả sử bạn quen mức sống ứng với thu nhập 90.000 CHF/năm khi đang đi làm. Trụ cột thứ nhất, kể cả ở mức tối đa, trả 2.520 CHF/tháng — khoảng 30.240 CHF/năm, tức chưa tới một phần ba mức sống cũ. Phần còn lại, nếu không có trụ cột thứ hai, phải đến từ tiết kiệm bạn tự dựng.

Vì sao phải "thận trọng hơn", không chỉ "khác đi"

Ba điểm khiến khoảng trống này nguy hiểm hơn với người tự kinh doanh: không có cơ chế tự động — bạn chỉ tích luỹ đúng phần mình chủ động bỏ vào; khoảng trống vô hình cho tới khi gần nghỉ — không có tờ chứng nhận nào mỗi năm cho bạn thấy mình đang thiếu bao nhiêu; và năm tháng đã mất khó mua lại — hưu trí là bài toán lãi kép theo thời gian, bắt đầu trễ mười năm không bù được bằng cách đóng gấp đôi ở mười năm cuối.

Hai đường lấp khoảng trống

Đường thứ nhất — tự nguyện gia nhập một quỹ hưu trí. Người tự kinh doanh có thể tham gia trụ cột thứ hai qua hiệp hội nghề nghiệp của mình hoặc qua tổ chức bổ sung (institution supplétive). Cách này giữ được cấu trúc gần giống quỹ hưu trí (Caisse de pension / Pensionskasse) của người làm công, phù hợp nếu bạn muốn một khuôn khổ có kỷ luật đóng góp.

Đường thứ hai — dùng trần trụ cột 3a cao. Đây là chỗ luật ưu ái người tự kinh doanh. Nếu bạn không có quỹ hưu trí nghề nghiệp, trần đóng trụ cột 3a (Pilier 3a / Säule 3a) năm 2026 là 20% thu nhập chịu AVS, tối đa 36.288 CHF/năm — so với 7.258 CHF/năm của người có quỹ. Khoảng cách gần năm lần đó tồn tại đúng để trụ cột 3a gánh phần việc mà trụ cột thứ hai bỏ trống. Toàn bộ khoản đóng 3a được trừ khỏi thu nhập chịu thuế, nên nó vừa xây hưu trí vừa giảm thuế trong năm.

Còn khoản vốn trụ cột thứ hai bạn đã tích luỹ từ thời làm công: khi rời chế độ bắt buộc, nó chuyển vào một tài khoản chờ (Libre passage / Freizügigkeit) tại ngân hàng hoặc tổ chức tài chính, chứ không tự do rút ra tiêu (bắt đầu hoạt động tự kinh doanh là một trong số ít trường hợp luật cho phép rút).

Trụ cột 3a là công cụ chính — chọn thế nào

Với hầu hết người tự kinh doanh, trần 3a cao là cách lấp khoảng trống đơn giản và hiệu quả nhất, và là nhịp cầu tự nhiên sang trụ cột thứ ba (3e pilier / 3. Säule). Bên trong trụ cột thứ ba còn hai nhánh — trụ cột 3a và trụ cột 3b (Pilier 3b / Säule 3b) — khác nhau về điều kiện rút, ưu đãi thuế và tính linh hoạt. Việc chọn nhánh nào, đóng bao nhiêu, rút khi nào được nói kỹ ở bài 3a hay 3b phù hợp với bạn.

Việc nên làm bây giờ

1. Xác định bạn có đang thuộc một quỹ hưu trí nghề nghiệp nào không — nếu không, bạn được dùng trần 3a cao.
2. Mở hoặc điều chỉnh trụ cột 3a theo trần dành cho người không có quỹ nghề nghiệp; đóng đều thay vì dồn cuối năm.
3. Tìm lại vốn trụ cột thứ hai từ thời làm công và chuyển vào một tài khoản chờ đúng quy định.
4. Cân nhắc gia nhập một quỹ hưu trí tự nguyện nếu thu nhập ổn định và bạn muốn khuôn khổ chặt hơn.
5. Đặt lịch rà lại mỗi năm một lần — thay cho tờ chứng nhận mà người làm công tự nhận được.

Nếu bạn muốn biết mức đóng 3a nào hợp với thu nhập và mục tiêu hưu trí của mình, bạn có thể trao đổi để được tính thử cho trường hợp cụ thể — xem khoảng trống hiện tại là bao nhiêu và cần đóng đều bao nhiêu để lấp. Hưu trí chỉ là một trong sáu loại bảo hiểm mà người tự kinh doanh cần rà lại.

Câu hỏi thường gặp

Thu nhập của tôi còn thấp, có đáng lo trụ cột 3a chưa? Đáng bắt đầu, dù nhỏ. Trần 3a tính theo phần trăm thu nhập nên khi thu nhập thấp, mức đóng tối đa cũng thấp — nhưng lợi ích lãi kép theo thời gian và khoản giảm thuế vẫn có ngay từ năm đầu.

Tôi có nên tự nguyện tham gia trụ cột thứ hai không? Tuỳ. Quỹ hưu trí tự nguyện cho kỷ luật đóng góp và một số quyền lợi rủi ro, nhưng kém linh hoạt hơn 3a. Nhiều người tự kinh doanh chọn dồn vào 3a trước, rồi mới tính quỹ tự nguyện khi thu nhập đã vững.

Vốn trụ cột thứ hai cũ của tôi nên để đâu? Trên một tài khoản chờ tại ngân hàng hoặc quỹ libre passage. Không rút ra tiêu trừ khi rơi đúng trường hợp luật cho phép; nếu không chọn nơi giữ, tiền sẽ tự động về tổ chức bổ sung với lãi suất thường thấp hơn.

Tôi đã qua tuổi 45 mới làm chủ, còn kịp không? Vẫn kịp để giảm thiệt hại, nhưng dư địa hẹp hơn. Ưu tiên đóng 3a ở mức cao trong khả năng, và cân nhắc quỹ hưu trí tự nguyện có cho phép mua bù (Rachat / Einkauf) để lấp nhanh hơn.

Người tự kinh doanh có được rente AVS như người làm công không? Có — cùng một hệ, cùng cách tính. Chênh lệch nằm ở chỗ thiếu trụ cột thứ hai, nên tổng thu nhập hưu trí thường thấp hơn đáng kể nếu bạn không tự bù.