Làm công vs tự kinh doanh ở Thụy Sĩ: so sánh bảo hiểm và hưu trí

Cùng một nghề, cùng một mức thu nhập, nhưng tấm lưới an toàn bên dưới hai người có thể rất khác nhau — tùy vào việc họ là người làm công ăn lương hay người tự kinh doanh (indépendant / Selbstständigerwerbender).

Khi bạn làm công, phần lớn việc bảo hiểm chạy ngầm: chủ chọn hợp đồng, chủ trích phí từ lương rồi đóng thêm phần của chủ, chủ khai báo với các quỹ. Ngày bạn chuyển sang làm chủ chính mình, một số lớp bảo vệ biến mất hẳn, một số khác từ "tự động" chuyển thành "việc của bạn". Không ai gửi cho bạn bảng kê những gì vừa thay đổi.

Bài này đặt hai bên cạnh nhau trong một bảng, rồi giải thích các khác biệt đó có ý nghĩa gì với thu nhập của bạn khi về hưu. Nếu bạn đang ở giữa quá trình chuyển đổi, xem thêm lương hưu bị ảnh hưởng thế nào khi chuyển sang làm chủ.

Bảng so sánh

Bảng trên là bức tranh mặc định. Từng dòng có nghĩa gì trong thực tế thì phần dưới nói rõ.

Trụ cột an sinh: cả hai đều đóng, khác ở chỗ ai trả

Trụ cột thứ nhất (1er pilier / 1. Säule) là bắt buộc với mọi người có thu nhập tại Thụy Sĩ, cả hai tư cách như nhau. Khác biệt nằm ở hoá đơn.

Người làm công đóng tổng 10,6% thu nhập cho an sinh, tàn tật và trợ cấp mất thu nhập, nhưng chỉ thấy một nửa: chủ trừ 5,3% từ lương, rồi bỏ tiền túi đóng thêm 5,3% nữa. Người tự kinh doanh gánh trọn phần đóng, tỷ lệ 10% thu nhập, không ai chia. Nếu thu nhập năm còn thấp, có một thang giảm dần áp cho phần dưới 60.500 CHF, và mức đóng tối thiểu là 530 CHF/năm dù thu nhập gần bằng không.

Đổi lại, quyền lợi về sau tính giống hệt nhau. Đóng đủ 44 năm không gián đoạn thì được rente đầy đủ; thiếu một năm, rente giảm khoảng 2,3%. Ở mức đầy đủ, rente AVS năm 2026 nằm trong khoảng 1.260 CHF/tháng đến 2.520 CHF/tháng cho một người; cặp vợ chồng hoặc bạn đời đã đăng ký bị giới hạn tổng ở 3.780 CHF/tháng. Người tự kinh doanh không bị thiệt ở trụ cột này — miễn là vẫn đóng đều.

Những lớp người tự kinh doanh không còn

Ba thứ biến mất cùng lúc khi bạn rời vị trí người làm công.

Bảo hiểm thất nghiệp. Người tự kinh doanh không đóng và không hưởng. Mất khách hàng lớn nhất không phải là "thất nghiệp" theo nghĩa được trợ cấp, và không có hợp đồng tư nào bán lại quyền lợi này. Đây là rủi ro bạn phải tự đỡ bằng tiền mặt dự phòng.

Bảo hiểm tai nạn qua chủ. Khi làm công từ 8 giờ/tuần cho một chủ, bạn được bảo hiểm cả tai nạn trong lẫn ngoài giờ làm, chủ trả phí. Nghỉ việc đó là lớp này tắt — bạn cần mua bảo hiểm tai nạn tự nguyện hoặc bổ sung phần tai nạn vào bảo hiểm y tế.

Hợp đồng trợ cấp ốm tập thể. Nhiều công ty mua bảo hiểm mất thu nhập do ốm (Indemnité journalière maladie (IJM) / Krankentaggeld) cho cả nhóm nhân viên với điều kiện dễ. Tự làm chủ thì bạn tự ký một hợp đồng riêng, thường phải khai sức khoẻ, và tự chọn thời gian chờ cùng mức chi trả.

Hưu trí: chỗ khác biệt lớn nhất

Trụ cột thứ hai (2e pilier / 2. Säule) — bảo hiểm hưu trí nghề nghiệp — là tầng làm phần lớn công việc nâng thu nhập hưu trí lên mức sống được. Và đây đúng là chỗ hai tư cách rẽ xa nhau nhất.

Người làm công có lương từ 22.680 CHF/năm trở lên (mức 2026) đương nhiên thuộc trụ cột thứ hai. Tiền tự trừ vào lương, chủ đóng thêm phần của chủ, vốn tích luỹ trong quỹ hưu trí (caisse de pension / Pensionskasse), và mỗi năm bạn nhận một tờ chứng nhận LPP (certificat LPP / Vorsorgeausweis) cho biết đã tích được bao nhiêu.

Người tự kinh doanh không thuộc chế độ bắt buộc này. Bạn có thể tham gia tự nguyện qua hiệp hội nghề hoặc tổ chức bổ sung, nhưng nếu không làm gì thì mặc định bạn chỉ còn trụ cột thứ nhất. Cơ quan liên bang nói rõ mục tiêu giữ được "khoảng 60% thu nhập trước khi nghỉ" là của trụ cột thứ nhất và thứ hai cộng lại; bỏ trụ cột thứ hai ra, con số tụt xuống nhiều, vì trụ cột thứ nhất một mình chỉ lo nhu cầu sống cơ bản.

Cách rente trụ cột thứ hai được tính cũng đáng biết: lấy tài sản hưu trí (avoir de vieillesse / Altersguthaben) bạn đã tích, nhân với tỷ lệ chuyển đổi (taux de conversion / Umwandlungssatz) — hiện là 6,8% cho phần bắt buộc. Không có vốn trong tầng này thì không có gì để nhân. Khoản vốn trụ cột thứ hai từ những năm làm công, khi rời chế độ bắt buộc, chuyển vào một tài khoản chờ (libre passage / Freizügigkeit) tại ngân hàng hoặc tổ chức tài chính, không tự do rút ra tiêu.

Trụ cột 3a: vì sao trần của người tự kinh doanh cao gần năm lần

Với người làm công, trần đóng trụ cột 3a năm 2026 là 7.258 CHF/năm. Với người tự kinh doanh không có quỹ hưu trí nghề nghiệp, trần là 20% thu nhập chịu an sinh, tối đa 36.288 CHF/năm.

Khoảng cách gần năm lần đó không phải ưu ái. Nó tồn tại đúng để trụ cột 3a gánh luôn vai trò mà trụ cột thứ hai bỏ trống cho người tự kinh doanh. Toàn bộ khoản đóng 3a được trừ khỏi thu nhập chịu thuế, nên nó vừa xây hưu trí vừa giảm thuế trong năm. Việc chọn giữa trụ cột 3a và 3b, đóng bao nhiêu và rút khi nào được nói kỹ ở bài 3a hay 3b phù hợp với bạn.

Khác biệt này nghĩa là gì với thu nhập hưu trí của bạn

Gom lại: với người làm công, ba tầng hưu trí tự xếp chồng lên nhau mà không cần bạn quyết gì nhiều — an sinh, hưu trí nghề nghiệp, và thường thêm một khoản 3a. Với người tự kinh doanh, chỉ tầng thứ nhất chạy tự động, hai tầng còn lại là do bạn chủ động, và ngay cả tầng thứ nhất cũng đắt gấp đôi vì không có ai chia phí.

Hệ quả thực tế: nếu người tự kinh doanh không dựng riêng phần tiết kiệm hưu trí, tỷ lệ thay thế thu nhập lúc về hưu sẽ thấp hơn hẳn người làm công cùng mức lương. Cộng thêm việc phải tự đỡ rủi ro thất nghiệp và mất thu nhập do ốm, bức tranh rõ ràng nghiêng về phía "phải chủ động hơn" — xem thêm vì sao người tự kinh doanh cần thận trọng hơn về hưu trí. Cách ước lượng cụ thể thu nhập hưu trí của bạn từ ba trụ cột có ở bài cách tính thu nhập khi về hưu.

Việc nên làm nếu bạn là người tự kinh doanh

1. Xác nhận tư cách "người tự kinh doanh" với quỹ bù trừ AVS — chính quỹ này quyết bạn thuộc diện nào.
2. Tìm lại vốn trụ cột thứ hai từ thời làm công và chuyển vào một tài khoản chờ đúng quy định.
3. Nếu không có quỹ hưu trí nghề nghiệp, mở hoặc điều chỉnh trụ cột 3a theo trần cao dành cho bạn; đóng đều thay vì dồn cuối năm.
4. Cân nhắc gia nhập một quỹ hưu trí tự nguyện, mua bảo hiểm mất thu nhập do ốm và bảo hiểm tai nạn tự nguyện — xin báo giá để so sánh.
5. Đặt lịch rà lại mỗi năm một lần, thay cho tờ chứng nhận mà người làm công tự nhận được. Danh mục đầy đủ sáu loại bảo hiểm người tự kinh doanh cần rà có ở bài riêng.

Nếu bạn muốn hiểu rõ trường hợp của mình — bạn đang thuộc tầng nào, thiếu tầng nào, và con số chênh lệch là bao nhiêu — bạn có thể liên hệ để được xem qua bằng tiếng Việt.

Câu hỏi thường gặp

Tôi làm "freelancer", vậy tôi đã là người tự kinh doanh chưa? Không tự động. Quỹ bù trừ AVS xét theo điều kiện kinh tế thực tế: bạn hoạt động dưới danh nghĩa riêng, tự chịu rủi ro, làm cho nhiều khách hàng. Làm cho một khách duy nhất thường bị xếp là người làm công.

Tôi vừa làm công bán thời gian vừa có hoạt động riêng thì sao? Bạn mang cả hai tư cách cùng lúc: phần làm công vẫn cho bảo hiểm tai nạn và có thể cả trụ cột thứ hai trên phần lương đó; phần hoạt động riêng khai và đóng an sinh theo tư cách người tự kinh doanh.

Người tự kinh doanh có bị thiệt rente AVS không? Không, nếu vẫn đóng đều. Cùng hệ, cùng cách tính. Chênh lệch tổng thu nhập hưu trí đến từ việc thiếu trụ cột thứ hai.

Nên vào quỹ hưu trí tự nguyện hay dồn hết vào 3a? Nhiều người tự kinh doanh dồn vào 3a trước vì trần cao và linh hoạt hơn, rồi mới tính quỹ tự nguyện khi thu nhập đã vững.

Vốn trụ cột thứ hai cũ của tôi nên để đâu? Trên một tài khoản chờ tại ngân hàng hoặc quỹ libre passage. Nếu không chọn nơi giữ, tiền tự động về tổ chức bổ sung, thường với lãi suất thấp hơn.