Bảo hiểm cho người tự kinh doanh ở Thụy Sĩ: 6 loại cần rà lại

Bạn vừa nghỉ việc làm công để mở hoạt động riêng, hoặc đang chuẩn bị. Câu hỏi thực tế đầu tiên không phải logo hay website, mà là: từ giờ ai lo cho bạn nếu có chuyện?

Khi còn làm công, nhiều lớp bảo vệ chạy ngầm sau lưng bạn — chủ đăng ký, chủ đóng một phần. Làm người tự kinh doanh (Indépendant / Selbstständigerwerbender), phần lớn các lớp đó biến mất cùng lúc. Một số bạn bắt buộc phải tự lo, một số nên tự lo, và có một thứ không mua lại được bằng bất kỳ giá nào. Bài này đi qua sáu loại cần rà, từ bắt buộc tới nên có, cộng cái thứ bảy không tồn tại.

Trở thành "người tự kinh doanh" là do ai quyết

Bạn không tự phong cho mình là indépendant. Quỹ bù trừ AVS (caisse de compensation) nơi bạn nộp hồ sơ mới là cơ quan quyết định, và họ xét theo điều kiện kinh tế thực tế chứ không theo chữ trong hợp đồng. Các dấu hiệu: hoạt động dưới danh nghĩa riêng, tự chịu rủi ro kinh tế, tự quyết cách làm, làm cho nhiều khách hàng. Chỉ làm cho một khách duy nhất thì thường bị xếp là người làm công; thuê nhân viên thì đương nhiên là indépendant. Tư cách này quyết định bạn đóng bảo hiểm nào, được hưởng gì, mất gì.

Ba lớp bảo vệ biến mất khi rời vị trí người làm công

Tài liệu chính thức của hệ thống AVS nói thẳng: người tự kinh doanh "không được bảo hiểm chống thất nghiệp, cũng không được bảo hiểm tai nạn, và không thuộc chế độ bắt buộc của bảo hiểm hưu trí nghề nghiệp". Ba vế đó là ba khoảng trống:

• Bảo hiểm thất nghiệp (Assurance-chômage (AC) / Arbeitslosenversicherung (ALV)) — bạn không đóng, không hưởng, và không bảo hiểm tư nào bán lại quyền lợi này.
• Bảo hiểm tai nạn qua chủ — khi làm công chủ trả hết; giờ không còn ai trả.
• Bảo hiểm hưu trí nghề nghiệp bắt buộc (LPP / BVG) — phần trụ cột thứ hai (2e pilier / 2. Säule) tự động trừ vào lương trước đây nay dừng lại.

Sáu loại dưới đây là cách lấp những chỗ lấp được.

Loại 1 — Trụ cột thứ nhất: AVS, AI và APG (bắt buộc)

Đây là loại duy nhất luật bắt buộc với bản thân bạn, và phải làm ngay: đăng ký hoạt động độc lập với quỹ bù trừ AVS. Từ đó bạn đóng cho trụ cột thứ nhất (1er pilier / 1. Säule) — bảo hiểm an sinh (AVS / AHV), bảo hiểm tàn tật (AI) và trợ cấp mất thu nhập (APG).

Tỷ lệ đóng năm 2026 là 10% thu nhập, và bạn trả toàn bộ — hồi làm công bạn chỉ trả một nửa, chủ trả nửa còn lại. Nếu thu nhập năm dưới 60.500 CHF, tỷ lệ giảm dần theo bậc, thấp nhất 5,371%; thu nhập dưới 10.100 CHF/năm vẫn phải đóng tối thiểu 530 CHF/năm. Quỹ bù trừ thu thêm phí quản lý, tối đa 5% số tiền đóng.

Đổi lại, APG vẫn giữ cho bạn một quyền lợi: trợ cấp thai sản cho nữ giới tự kinh doanh. Người mẹ hoạt động độc lập được hưởng nghỉ thai sản (Congé maternité / Mutterschaftsurlaub) 14 tuần, mức 80% thu nhập trung bình trước sinh, tối đa 220 CHF/ngày (đạt trần khi thu nhập năm từ 99.000 CHF trở lên). Điều kiện: thuộc bảo hiểm AVS bắt buộc 9 tháng trước sinh và có đi làm ít nhất 5 tháng trong khoảng đó.

Loại 2 — Hưu trí: trụ cột thứ hai tự nguyện và trụ cột 3a

Không còn LPP bắt buộc chỉ có nghĩa việc để dành hưu trí giờ nằm trong tay bạn. Hai hướng:

• Gia nhập một quỹ hưu trí trên cơ sở tự nguyện. Quỹ hưu trí (Caisse de pension / Pensionskasse) ở đây thường qua hiệp hội nghề nghiệp hoặc một tổ chức bổ sung; giữ được cấu trúc gần giống trụ cột thứ hai của người làm công.
• Dồn vào trụ cột 3a (Pilier 3a / Säule 3a). Đây là chỗ luật ưu ái người tự kinh doanh: nếu không có quỹ hưu trí nghề nghiệp, trần đóng 3a năm 2026 là 20% thu nhập, tối đa 36.288 CHF/năm — so với 7.258 CHF/năm của người có quỹ. Khoảng cách gần năm lần đó để 3a gánh luôn phần việc trụ cột thứ hai bỏ trống. Toàn bộ khoản đóng 3a trừ khỏi thu nhập chịu thuế, nên đây cũng là công cụ giảm thuế mạnh nhất của người tự kinh doanh.

Chi tiết chọn giữa 3a và 3b, cách rút và quy định mua bù — xem bài so sánh 3a và 3b. Khoản vốn LPP tích luỹ từ thời làm công: khi rời chế độ bắt buộc, chuyển sang một tài khoản chờ (Libre passage / Freizügigkeit) thay vì rút ra tiêu.

Đây là mục người tự kinh doanh dễ tụt lại nhất — xem thêm vì sao cần thận trọng hơn về hưu trí và so sánh trực tiếp làm công với tự kinh doanh.

Loại 3 — Bảo hiểm tai nạn

Khi làm công, bảo hiểm tai nạn (Assurance-accidents (LAA) / Unfallversicherung (UVG)) do chủ đóng, bao cả tai nạn nghề nghiệp lẫn ngoài nghề nghiệp — kể cả tai nạn giao thông hay thể thao lúc rảnh. Vì đã có lớp này, phần tai nạn trong bảo hiểm y tế bắt buộc của bạn hồi đó thường được tắt.

Làm indépendant, lớp đó mất. Ba cách lấp: bật lại phần tai nạn trong bảo hiểm y tế bắt buộc (đơn giản nhất, nên làm ngay); mua bảo hiểm tai nạn tự nguyện theo hệ LAA; hoặc chọn gói mất thu nhập có kèm nhánh tai nạn (loại 4). Một tai nạn khiến bạn nằm nhà vài tháng vừa tạo hoá đơn y tế vừa cắt đứt thu nhập.

Loại 4 — Bảo hiểm mất thu nhập do ốm

Bảo hiểm mất thu nhập do ốm (Indemnité journalière maladie (IJM) / Krankentaggeld) lo phần bệnh tật. Nếu bạn mất khả năng lao động (Incapacité de travail / Arbeitsunfähigkeit) vì bệnh, trợ cấp tàn tật của nhà nước chỉ bắt đầu trả sau thời gian chờ dài, tính bằng tháng, có khi hơn một năm. Trong khoảng trống đó, người làm công còn có lương chủ trả tiếp một thời gian và thường có gói trợ cấp tập thể; người tự kinh doanh không có gì.

Bảo hiểm này lấp đúng khoảng đó: bạn chọn thời gian chờ — ví dụ 30, 60 hay 90 ngày, chờ càng dài phí càng thấp — và mức chi trả tính trên phần trăm thu nhập bạn khai. Với người mà thu nhập phụ thuộc hoàn toàn vào sức khoẻ của mình, nên mua sớm.

Loại 5 — Trách nhiệm dân sự doanh nghiệp

Trách nhiệm dân sự doanh nghiệp (RC entreprise / Betriebshaftpflicht) trả cho bên thứ ba khi hoạt động của bạn gây thiệt hại cho họ — thương tật cho người, hư hỏng tài sản, thiệt hại tài chính kéo theo. Nó gắn với công việc, khác trách nhiệm dân sự tư nhân trong đời sống hằng ngày.

Vài tình huống quen thuộc: khách trượt ngã trên sàn ướt của quán và gãy tay; thợ sửa nhà làm vỡ đường ống khiến nước tràn xuống căn hộ tầng dưới. Số tiền bồi thường có thể lớn hơn nhiều lần lợi nhuận cả năm. Một số nghề — tư vấn tài chính, y tế, kiến trúc, xây dựng — bị bắt buộc phải có bảo hiểm trách nhiệm nghề nghiệp; quy định này có thể thay đổi tùy thời điểm/canton/hợp đồng, cần kiểm tra cho đúng nghề. Nếu có thuê nhân viên, nghĩa vụ còn dài thêm — đó là một chủ đề riêng.

Loại 6 — Gián đoạn kinh doanh và tài sản doanh nghiệp

Loại cuối bảo vệ chính hoạt động kinh doanh trước sự cố vật chất.

• Bảo hiểm gián đoạn kinh doanh (Perte d'exploitation / Betriebsunterbruchversicherung) giữ dòng tiền khi bạn phải ngừng hoạt động vì cháy, nước hay trộm: bù phần doanh thu mất đi và các chi phí cố định vẫn phải trả — tiền thuê mặt bằng, lương, lãi vay.
• Bảo hiểm tài sản, thiết bị doanh nghiệp lo máy móc, hàng hoá, đồ nghề. Khi giá trị thiết bị nghề vượt mức mà bảo hiểm hộ gia đình còn nhận gánh, phần này phải tách ra hợp đồng riêng.
• Bảo hiểm pháp lý doanh nghiệp (Protection juridique / Rechtsschutzversicherung) là tùy chọn, đáng cân nhắc nếu công việc hay dính tranh chấp hợp đồng.

Người làm dịch vụ tại nhà khách, không kho bãi, có thể bỏ qua phần lớn loại này; tiệm có mặt bằng và hàng tồn thì không.

Thứ bạn không mua được: bảo hiểm thất nghiệp

Không công ty bảo hiểm nào ở Thụy Sĩ bán bảo hiểm thất nghiệp cho người tự kinh doanh. Nếu hoạt động thất bại, không có trợ cấp nào đỡ. Hai cách giảm rủi ro, cả hai đều không phải bảo hiểm: giữ một quỹ tiền mặt dự phòng bằng vài tháng chi phí sinh hoạt; hoặc chọn hình thức pháp lý — lập công ty (Sàrl, SA) và tự trả lương cho mình thì về mặt an sinh xã hội bạn lại là người làm công của công ty đó, có đóng và có hưởng bảo hiểm thất nghiệp trở lại, đổi lại là chi phí lập, vận hành, kế toán và các nghĩa vụ khác — quyết định cần tính kỹ cả hai mặt.

Việc cần làm ngay

Thứ tự hợp lý nếu bạn vừa hoặc sắp chuyển sang tự kinh doanh:

1. Đăng ký hoạt động độc lập với quỹ bù trừ AVS — bước bắt buộc, mở khoá mọi thứ còn lại.
2. Bật lại phần tai nạn trong bảo hiểm y tế bắt buộc, hoặc mua bảo hiểm tai nạn tự nguyện.
3. Mở hoặc điều chỉnh trụ cột 3a theo trần cao dành cho người không có quỹ hưu trí nghề nghiệp.
4. Chuyển vốn LPP cũ sang tài khoản chờ.
5. Xin báo giá cho bảo hiểm mất thu nhập do ốm và trách nhiệm dân sự doanh nghiệp.
6. Kiểm tra ngưỡng thuế giá trị gia tăng (TVA / MWST): khi doanh thu từ hoạt động chịu thuế đạt hoặc sắp đạt 100.000 CHF/năm, bạn phải ghi danh.

Giả sử thu nhập khai của bạn là 90.000 CHF/năm: AVS/AI/APG bắt buộc ở mức 10% là 9.000 CHF/năm, bạn tự trả toàn bộ; còn 3a, vì không có quỹ hưu trí nghề nghiệp, được đóng tối đa 20% thu nhập — 18.000 CHF/năm, dưới trần 36.288 CHF — và trừ hết vào thu nhập chịu thuế. Con số thật sẽ khác theo thu nhập, nghề và canton.

Nếu bạn đã có vài hợp đồng bảo hiểm nhưng không chắc chúng phủ những gì và bỏ sót chỗ nào, bạn có thể gửi danh mục bảo hiểm hiện tại để được rà soát tổng thể bằng tiếng Việt — xem cái nào thiếu, cái nào chồng chéo, cái nào đang trả phí cho rủi ro bạn không còn gặp. Phần lớn khoản mất tiền oan của chủ doanh nghiệp người Việt ở Thụy Sĩ đến từ việc bỏ trống một trong sáu ô đó quá lâu.

Câu hỏi thường gặp

Bảo hiểm nào là bắt buộc theo luật? Với bản thân bạn: chỉ AVS, AI và APG. Mọi loại khác trong bài là tự nguyện. Thuê nhân viên thì phát sinh nghĩa vụ bắt buộc mua bảo hiểm tai nạn cho họ và, trên một mức lương nhất định, cả bảo hiểm hưu trí nghề nghiệp.

Ngân sách hẹp thì nên ưu tiên loại nào? Sau phần bắt buộc: bảo hiểm tai nạn, bảo hiểm mất thu nhập do ốm và trách nhiệm dân sự doanh nghiệp. Trụ cột 3a quan trọng cho dài hạn nhưng có thể bắt đầu nhỏ rồi tăng dần.

Tôi tự thấy mình là freelancer — đã tính là indépendant chưa? Chưa chắc. Quyết định thuộc về quỹ bù trừ AVS, dựa trên việc bạn có làm cho nhiều khách hàng không, tự chịu rủi ro kinh tế không, tự tổ chức công việc không. Làm cho một khách duy nhất thường bị xếp là người làm công.