Mất việc ở Thụy Sĩ: các bảo hiểm của bạn thay đổi như thế nào?

Khi bạn đi làm công ăn lương, phần lớn các lớp bảo vệ của bạn chạy tự động. Chủ đóng bảo hiểm tai nạn cho bạn, trừ một phần hưu trí nghề nghiệp vào lương, và bạn có thu nhập đều mỗi tháng.

Khi hợp đồng lao động chấm dứt, cơ chế tự động đó dừng lại. Không phải một lớp bảo hiểm thay đổi, mà là sáu lớp, gần như cùng lúc — mỗi lớp một mốc thời gian riêng, và không ai gửi cho bạn một bảng tổng hợp.

Bài này đi qua từng lớp: cái gì giữ nguyên, cái gì chấm dứt, cái gì bật lên, và mốc nào bạn buộc phải hành động sớm. Phần thủ tục cụ thể — ghi danh ở đâu, nộp giấy gì — nằm trong bài Ba bước cần làm ngay sau khi mất việc.

Trước tiên: mốc gấp nhất là 31 ngày

Nếu bạn chỉ nhớ được một con số từ bài này, hãy nhớ 31 ngày. Đó là thời hạn bảo hiểm tai nạn qua chủ còn hiệu lực sau khi bạn nghỉ việc. Sau mốc đó, nếu không làm gì, bạn có một khoảng trống không ai chi trả cho tai nạn xảy ra ngoài giờ làm.

Vì vậy bài này xếp theo thứ tự thời gian cần xử lý, không theo thứ tự quan trọng. Lớp cần quyết trong vài tuần đầu đứng trước; lớp có thể tính sau đứng sau.

1. Bảo hiểm y tế bắt buộc: không đổi, nhưng nên xét lại trợ cấp giảm phí

Bảo hiểm y tế bắt buộc (LAMal / Krankenkasse KVG) — bảo hiểm cơ bản mà mọi người sống tại Thụy Sĩ đều phải có — không thay đổi khi bạn mất việc. Nó không gắn với công ty, mà gắn với việc bạn cư trú tại Thụy Sĩ. Bạn vẫn giữ đúng quỹ bảo hiểm đó, vẫn tự đóng phí hằng tháng như trước. Quỹ không được từ chối bạn và không được hỏi tình trạng sức khoẻ đối với phần bảo hiểm cơ bản.

Cái thay đổi là thu nhập của bạn. Và thu nhập là căn cứ để xét trợ cấp giảm phí bảo hiểm y tế (Réduction des primes / Prämienverbilligung) — khoản hỗ trợ do từng canton chi cho người có thu nhập khiêm tốn hoặc gia đình đông con. Nếu trước đây bạn không đủ điều kiện vì lương cao, sau khi mất việc bạn có thể đủ. Một số canton tự rà soát; nhiều canton thì không — bạn phải chủ động nộp đơn xin xét lại. Việc này không gấp, nhưng bỏ quên là mất tiền thật mỗi tháng.

Một lưu ý ngược lại: khi lo lắng, nhiều người muốn hạ mức miễn trừ (Franchise / Franchise) xuống thấp để "được bảo hiểm trả nhiều hơn". Việc đổi mức miễn trừ chỉ làm được vào cuối năm và làm phí tháng tăng ngay. Mất việc không phải lý do tự động để đổi.

2. Bảo hiểm tai nạn: hết hiệu lực sau 31 ngày

Đây là lớp dễ bị bỏ quên nhất, vì nó chấm dứt lặng lẽ, không có thư nhắc.

Khi bạn làm công, chủ bắt buộc mua bảo hiểm tai nạn (Assurance-accidents (LAA) / Unfallversicherung (UVG)) cho bạn, gồm cả tai nạn nghề nghiệp lẫn tai nạn ngoài nghề nghiệp (Accident non professionnel (ANP) / Nichtberufsunfall (NBU)). Vì đã có lớp này, phần bảo hiểm tai nạn trong LAMal của bạn thường được tạm ngưng để giảm phí.

Bảo hiểm tai nạn qua chủ chấm dứt vào cuối ngày thứ 31 kể từ ngày quyền hưởng ít nhất nửa lương của bạn kết thúc. Sau mốc đó, có ba cách để không bị hở:

• Bảo hiểm theo thỏa thuận (assurance par convention): trong vòng 31 ngày, bạn liên hệ chính công ty bảo hiểm của chủ cũ để ký thỏa thuận kéo dài phần tai nạn ngoài nghề nghiệp, tối đa 6 tháng. Quá hạn 31 ngày là mất quyền này.
• Qua trợ cấp thất nghiệp: khi đã nhận trợ cấp, bạn được bảo hiểm tai nạn tự động qua Suva, khoản đóng trừ trên trợ cấp. Nếu gặp tai nạn, bảo hiểm thất nghiệp trả 3 ngày đầu rồi Suva tiếp nhận.
• Bật lại phần tai nạn trong LAMal: nếu chưa nhận trợ cấp hoặc đã hết 31 ngày, bạn yêu cầu quỹ bảo hiểm y tế đưa phần tai nạn trở lại hợp đồng LAMal.

Chỗ dễ hở nhất là khoảng giao thời giữa ngày nghỉ việc và ngày nhận trợ cấp đầu tiên — hãy xác nhận rõ mình đang được lớp nào bảo vệ.

3. Trụ cột thứ hai: vốn không mất, nhưng bạn phải quyết gửi vào đâu

Khi hợp đồng lao động chấm dứt và bạn chưa có việc mới, bạn không còn thuộc quỹ hưu trí của chủ cũ. Phần vốn bảo hiểm hưu trí nghề nghiệp (LPP / BVG) — tức trụ cột thứ hai (2e pilier / 2. Säule) — đã tích lũy không tự nhiên đi mất, nhưng bạn cũng không được rút ra tiêu tự do.

Số vốn đó phải được chuyển vào một tài khoản chờ (Libre passage / Freizügigkeit) tại một ngân hàng hoặc tổ chức tài chính do bạn chọn. Nếu bạn không tự mở, sau một thời gian vốn tự động chuyển về quỹ dự phòng quốc gia (institution supplétive LPP) — nơi lãi suất thường thấp hơn. Khi có việc mới, bạn chuyển vốn từ tài khoản chờ sang quỹ hưu trí của chủ mới.

Trong thời gian nhận trợ cấp thất nghiệp, trên trợ cấp vẫn có trừ một khoản đóng trụ cột thứ hai — nhưng khoản này chỉ bao rủi ro tàn tật và tử vong, không tích lũy cho rủi ro tuổi già. Thời gian thất nghiệp là một quãng phần hưu trí của bạn gần như đứng yên.

Nếu sau khi mất việc bạn tính chuyển hẳn sang làm riêng, phần vốn này có thể được rút trong một số điều kiện, và cách chuẩn bị hưu trí đổi hoàn toàn — xem Vì sao người tự kinh doanh cần thận trọng hơn về tương lai hưu trí.

4. Bảo hiểm thất nghiệp: lớp duy nhất bật lên

Trong sáu lớp, đây là lớp duy nhất xuất hiện thêm chứ không mất đi — với điều kiện bạn đủ tiêu chuẩn.

Điều kiện cốt lõi: bạn đã làm công chịu đóng góp ít nhất 12 tháng trong 2 năm trước lần ghi danh đầu tiên (khung thời gian đóng góp, délai-cadre de cotisation), cư trú tại Thụy Sĩ, còn trong tuổi lao động, và sẵn sàng nhận việc phù hợp ngay. Với người nước ngoài, cần có giấy phép cư trú loại B hoặc loại C.

Mức hưởng: bạn nhận trợ cấp hàng ngày (Indemnités journalières / Taggeld) bằng 70% thu nhập được tính bảo hiểm (gain assuré) — mức lương trung bình 6 tháng cuối, hoặc 12 tháng cuối nếu con số đó có lợi hơn. Mức này lên 80% nếu bạn có con dưới 25 tuổi phải nuôi, hoặc thu nhập được tính bảo hiểm không quá 3 797 CHF, hoặc bạn hưởng rente tàn tật với mức tàn tật ít nhất 40%. Thu nhập được tính bảo hiểm có trần: theo mémento chính thức là 148 200 CHF/năm, tương đương 12 350 CHF/tháng — phần vượt trần không được tính; trần này cố định từ năm 2016.

Số ngày trợ cấp có giới hạn, tính theo tuổi và thời gian đã đóng, và có một thời gian chờ trước khi nhận đồng đầu tiên. Con số cụ thể, nghĩa vụ khi đang hưởng và các trường hợp đặc biệt nằm trong bài Trợ cấp thất nghiệp ở Thụy Sĩ: 5 điều cần biết.

5. Bảo hiểm mất thu nhập do ốm: thường chấm dứt cùng hợp đồng lao động

Nhiều công ty mua cho nhân viên một hợp đồng tập thể bảo hiểm mất thu nhập do ốm (Indemnité journalière maladie (IJM) / Krankentaggeld) — lớp trả thay lương khi bạn nghỉ bệnh dài. Vì là hợp đồng của công ty, nó thường chấm dứt khi bạn rời việc.

Một số hợp đồng tập thể cho phép người rời việc chuyển sang hợp đồng cá nhân trong một thời hạn ngắn, phí thường cao hơn nhiều và phụ thuộc tuổi. Điều quan trọng cần kiểm tra: hỏi thẳng công ty bảo hiểm giữ hợp đồng đó — ngay khi biết mình sẽ nghỉ — xem bạn có quyền chuyển đổi không và thời hạn bao lâu. Không phải ai cũng cần giữ lớp này, nhưng nếu bạn có bệnh nền thì nên cân nhắc.

6. Trụ cột 3a: đóng tiếp được không?

Trụ cột 3a (Pilier 3a / Säule 3a) — phần tiết kiệm hưu trí tự nguyện được ưu đãi thuế, một nhánh của trụ cột thứ ba (3e pilier / 3. Säule) — chỉ cho phép đóng nếu bạn có thu nhập từ hoạt động có tính lương chịu đóng góp an sinh. Trợ cấp thất nghiệp có chịu đóng góp an sinh, nhưng cách một khoản như vậy được chấp nhận cho mục đích 3a tùy tổ chức 3a và cơ quan thuế của canton — hãy hỏi cả hai trước khi tiếp tục đóng. Nếu năm đó bạn không còn thu nhập chịu đóng góp, bạn thường không đóng 3a được cho năm đó.

Trần đóng năm 2026 là 7 258 CHF/năm với người có quỹ hưu trí nghề nghiệp, hoặc 20% thu nhập và tối đa 36 288 CHF/năm với người không có; toàn bộ khoản đóng được trừ khỏi thu nhập chịu thuế.

Một điều không nên làm: rút 3a chỉ vì mất việc. Rút sớm 3a chỉ được phép trong một số trường hợp luật định (mua nhà ở chính, chuyển sang tự kinh doanh, rời Thụy Sĩ hẳn) và khoản rút bị đánh thuế riêng. Mất việc tạm thời không nằm trong số đó.

Ba việc cần quyết trong 31 ngày đầu

• Bảo hiểm tai nạn: trong 31 ngày, ký bảo hiểm theo thỏa thuận với công ty của chủ cũ, hoặc xác nhận bạn đã được Suva bảo hiểm qua trợ cấp thất nghiệp, hoặc bật lại phần tai nạn trong LAMal.
• Trụ cột thứ hai: chọn nơi mở tài khoản chờ cho vốn hưu trí, thay vì để nó tự động về quỹ dự phòng quốc gia.
• Bảo hiểm y tế: nộp đơn xin xét lại trợ cấp giảm phí theo thu nhập mới; giữ nguyên mức miễn trừ trừ khi bạn có lý do rõ ràng để đổi.

Các bước ghi danh và hồ sơ đi kèm nằm trong bài Ba bước cần làm ngay sau khi mất việc.

Câu hỏi thường gặp

Mất việc thì tôi có mất bảo hiểm y tế không? Không. Bảo hiểm y tế bắt buộc gắn với việc cư trú, không gắn với công ty. Bạn giữ nguyên hợp đồng và tự đóng phí.

Tôi chưa nhận trợ cấp thất nghiệp, vậy ai lo bảo hiểm tai nạn cho tôi? Trong 31 ngày sau khi nghỉ, bảo hiểm của chủ cũ vẫn còn. Sau đó, nếu chưa nhận trợ cấp, bạn phải ký bảo hiểm theo thỏa thuận hoặc bật lại phần tai nạn trong LAMal.

Tôi là người tự kinh doanh (Indépendant / Selbstständigerwerbender), tôi có được trợ cấp thất nghiệp không? Không. Người tự kinh doanh không được bảo hiểm chống thất nghiệp và không có quyền hưởng trợ cấp.

Bạn muốn rà lại danh mục bảo hiểm của mình?

Mỗi hoàn cảnh mất việc mỗi khác — thời gian đã đóng góp, tuổi, canton, và bạn đang giữ những hợp đồng bảo hiểm nào. Nếu bạn muốn xem lại toàn bộ danh mục của mình trước tình huống này, bạn có thể liên hệ để được trao đổi bằng tiếng Việt, không mất phí.