10 việc cần làm khi mới đến Thụy Sĩ (kèm hạn chót)

Vài tuần đầu ở Thụy Sĩ là lúc bạn phải làm nhiều việc cùng lúc, với nhiều cơ quan khác nhau, và gần như không nơi nào gửi cho bạn một danh sách tổng hợp. Mỗi việc lại có một hạn riêng: đăng ký cư trú tính bằng ngày, bảo hiểm y tế tính bằng tháng, thuế thì gắn với loại giấy phép bạn cầm trên tay.

Làm sai thứ tự hoặc để trễ hạn không chỉ phiền: bạn có thể bị phạt hành chính, bị hở bảo hiểm đúng lúc cần, hoặc mất một khoản quyền lợi mà lẽ ra được hưởng. Ngược lại, nếu đi đúng trình tự, phần lớn thủ tục khá đơn giản và chỉ cần làm một lần.

Dưới đây là 10 việc, xếp theo thứ tự nên làm. Ba việc đầu tiên có hạn cứng và nên ưu tiên: đăng ký cư trú, giấy phép cư trú và bảo hiểm y tế bắt buộc.

1. Đăng ký cư trú với xã trong vòng 14 ngày

Ngay sau khi có chỗ ở, bạn phải khai báo đến với xã nơi mình sống, tại cơ quan đăng ký cư trú của xã (contrôle des habitants). Theo cổng thông tin liên bang ch.ch, thông thường bạn phải khai báo đến "trong vòng 14 ngày" kể từ khi chuyển đến; một số xã yêu cầu sớm hơn, nên hãy kiểm tra ngay với xã của bạn.

Khi đi khai trực tiếp, mang theo: giấy chứng nhận nơi gốc (acte d'origine) cá nhân hoặc của cặp vợ chồng, sổ hoặc giấy chứng nhận gia đình nếu có con, và thẻ hoặc giấy chứng nhận bảo hiểm y tế hiện hành nếu đã có. Ở nhiều canton, việc này làm được trực tuyến. Đây là việc đầu tiên vì phần lớn thủ tục sau đó — giấy phép cư trú, thuế, đăng ký con đi học — đều dựa trên việc bạn đã có địa chỉ chính thức tại xã.

2. Xin hoặc kích hoạt giấy phép cư trú

Mọi người nước ngoài ở Thụy Sĩ quá ba tháng đều cần một giấy phép cư trú. Loại giấy phép phụ thuộc quốc tịch, mục đích và thời gian ở: công dân các nước Liên minh châu Âu và khối AELE được hưởng thủ tục đơn giản hơn nhờ hiệp định tự do đi lại, còn người đến từ các nước khác (nước thứ ba) chịu điều kiện chặt hơn. Các loại thường gặp là giấy phép ngắn hạn (permis L), giấy phép lưu trú (permis B) và giấy phép định cư (permis C).

Hồ sơ nộp tại cơ quan di trú hoặc cơ quan lao động của canton nơi bạn cư trú, thường thông qua xã. Nếu bạn đến theo diện có việc làm, thủ tục này thường được người sử dụng lao động khởi động trước khi bạn sang. Khi giấy phép sắp hết hạn, bạn xin gia hạn sớm nhất là ba tháng trước và chậm nhất là hai tuần trước ngày hết hạn — đừng để sát ngày. Nếu bạn tính đến chuyện lâu dài, có thể tham khảo trước lộ trình từ permis C sang quốc tịch trong bài hướng dẫn từng bước xin quốc tịch Thụy Sĩ.

3. Ghi danh bảo hiểm y tế bắt buộc trong 3 tháng

Mọi người cư trú tại Thụy Sĩ bắt buộc phải có bảo hiểm y tế bắt buộc (LAMal / Krankenkasse KVG) — bảo hiểm cơ bản chi trả khám chữa bệnh, do một quỹ bảo hiểm y tế (Caisse-maladie / Krankenkasse) tư nhân cung cấp nhưng nội dung quyền lợi do luật liên bang ấn định. Bạn có ba tháng kể từ ngày đến để chọn quỹ và ký hợp đồng.

Điểm quan trọng: dù bạn ký ở tuần đầu hay tháng thứ ba, bảo hiểm vẫn có hiệu lực lùi về ngày bạn đến Thụy Sĩ, và bạn phải đóng phí cho cả quãng đó. Nói cách khác, chậm ký không giúp bạn tiết kiệm, chỉ khiến hoá đơn dồn lại. Quỹ nào cũng bắt buộc nhận bạn vào bảo hiểm cơ bản, không được hỏi tình trạng sức khoẻ. Một số nhóm (người hưởng lương hưu nước ngoài, sinh viên, nhân viên ngoại giao) có thể xin miễn tại cơ quan của canton hoặc xã. Về cách so sánh quỹ và chọn mức miễn trừ, xem bài vì sao phí bảo hiểm y tế của bạn tăng.

4. Kiểm tra bảo hiểm tai nạn

Nếu bạn đi làm công cho một chủ và làm ít nhất 8 giờ mỗi tuần cho cùng người đó, chủ có nghĩa vụ mua cho bạn bảo hiểm tai nạn (Assurance-accidents (LAA) / Unfallversicherung (UVG)) bao cả tai nạn nghề nghiệp lẫn tai nạn ngoài giờ làm. Khi đó, bạn có thể tắt phần tai nạn trong bảo hiểm y tế bắt buộc để giảm phí — nhưng hãy chắc rằng chủ đã thực sự đăng ký cho bạn.

Nếu bạn không đi làm, làm dưới 8 giờ mỗi tuần, hoặc làm nghề tự do, bạn không có lớp bảo hiểm tai nạn ngoài nghề nghiệp này. Trong trường hợp đó, bạn phải giữ (hoặc bật lại) phần tai nạn trong bảo hiểm y tế bắt buộc, nếu không một tai nạn xe đạp hay trượt tuyết có thể khiến bạn tự trả toàn bộ viện phí. Khi hoàn cảnh việc làm thay đổi, các lớp bảo hiểm này cũng đổi theo — chi tiết trong bài mất việc ở Thụy Sĩ: các bảo hiểm của bạn thay đổi như thế nào.

5. Mở tài khoản ngân hàng

Bạn cần một tài khoản ngân hàng tại Thụy Sĩ để nhận lương, trả tiền thuê nhà và thanh toán hoá đơn — phần lớn giao dịch ở đây đi qua chuyển khoản chứ không dùng tiền mặt. Nên làm việc này sớm, ngay sau khi có địa chỉ.

Hầu hết ngân hàng yêu cầu giấy tờ tuỳ thân còn hạn, giấy phép cư trú (hoặc bằng chứng đã nộp hồ sơ) và địa chỉ tại Thụy Sĩ. Điều kiện cụ thể, loại tài khoản và phí duy trì khác nhau giữa các ngân hàng, nên đáng bỏ thời gian hỏi vài nơi trước khi quyết. Nếu bạn chưa có giấy phép trên tay, hãy hỏi thẳng ngân hàng xem họ chấp nhận hồ sơ đến đâu.

6. Đăng ký điện thoại và internet

Một số điện thoại Thụy Sĩ và kết nối internet tại nhà không chỉ để liên lạc: nhiều cơ quan và ngân hàng gửi mã xác thực hoặc thư quan trọng dựa trên các thông tin này. Không có hạn luật định, nhưng nên làm trong những tuần đầu.

Nhà cung cấp thường yêu cầu giấy tờ tuỳ thân và, để lập hợp đồng trả sau, một địa chỉ tại Thụy Sĩ cùng tài khoản ngân hàng để trích nợ. Nếu bạn chưa có đủ những thứ đó, có thể bắt đầu bằng gói trả trước rồi chuyển sang hợp đồng sau.

7. Mua hai bảo hiểm nên có sớm: trách nhiệm dân sự và hộ gia đình

Hai bảo hiểm này không bắt buộc theo luật liên bang, nhưng gần như ai ở Thụy Sĩ cũng có, và bạn nên lo sớm.

Trách nhiệm dân sự (Responsabilité civile (RC) / Haftpflicht) bồi thường khi bạn vô ý gây thiệt hại cho người khác — làm hỏng đồ của chủ nhà, làm ngã người đi đường. Theo ch.ch, loại này "về nguyên tắc là tự nguyện" nhưng "thường bị đòi khi thuê căn hộ", và bắt buộc ở đa số canton nếu bạn nuôi chó. Bảo hiểm hộ gia đình (Assurance ménage / Hausratversicherung) thì bồi thường tài sản trong nhà của bạn — đồ đạc, thiết bị, quần áo — khi cháy, thiên tai, thiệt hại do nước hoặc trộm có phá cửa. Đây là hai thứ khác nhau: một cái bảo vệ người khác khỏi bạn, một cái bảo vệ đồ của bạn. Chúng thường được bán chung một hợp đồng, nhưng bạn vẫn có thể ký ở hai công ty riêng. Bài thuê nhà ở Thụy Sĩ: những điều cần biết về bảo hiểm đi sâu vào phần này.

8. Tìm hiểu vé giao thông công cộng

Mạng lưới tàu, xe buýt và tàu điện ở Thụy Sĩ phủ rộng và đúng giờ, nhưng vé lẻ khá đắt. Có hai loại vé giúp giảm chi phí đáng kể: thẻ giảm nửa vé (demi-tarif / Halbtax), cho phép mua hầu hết vé với một nửa giá, và vé mùa toàn mạng (abonnement général / GA), đi không giới hạn trên phần lớn phương tiện công cộng.

Chọn loại nào tuỳ tần suất đi lại của bạn: đi thỉnh thoảng thì thẻ giảm nửa vé thường đủ; đi làm xa mỗi ngày thì vé mùa có thể rẻ hơn. Giá do các doanh nghiệp vận tải ấn định và điều chỉnh hằng năm, nên hãy tra mức giá hiện hành trên trang chính thức của nhà vận tải trước khi mua.

9. Kiểm tra số AVS và quỹ bù trừ

Số an sinh xã hội (numéro AVS) là mã định danh gắn với bảo hiểm an sinh (AVS / AHV) — trụ cột hưu trí thứ nhất. Theo ch.ch, số này được cấp cho "mọi người sống hoặc làm việc tại Thụy Sĩ", bắt đầu bằng dãy 756, in trên thẻ bảo hiểm y tế của bạn, và có giá trị suốt đời (không đổi khi bạn kết hôn hay ly hôn).

Nếu bạn là người làm công, chủ sẽ đăng ký bạn với quỹ bù trừ (caisse de compensation) và bạn có thể hỏi chủ để biết số AVS. Nếu bạn là người tự kinh doanh (Indépendant / Selbstständigerwerbender), bạn phải tự đăng ký với quỹ bù trừ của canton hoặc quỹ nghề nghiệp và tự đóng góp — cùng với một loạt lớp bảo hiểm khác mà người làm công không phải tự lo. Bài 6 loại bảo hiểm người tự kinh doanh cần biết liệt kê đầy đủ.

10. Đăng ký thuế và hiểu impôt à la source

Cách bạn nộp thuế thu nhập phụ thuộc vào giấy phép cư trú. Theo ch.ch, người lao động nước ngoài cư trú tại Thụy Sĩ bị đánh thuế thu tại nguồn (impôt à la source) — nghĩa là chủ giữ lại thuế ngay trên lương hằng tháng và nộp cho cơ quan thuế canton, gồm cả phần liên bang, canton và xã, và bạn không phải nộp tờ khai thuế. Ngoại lệ: người có giấy phép định cư (permis C), và người có vợ hoặc chồng là công dân Thụy Sĩ hoặc có permis C — những người này khai thuế theo thủ tục thường như người Thụy Sĩ.

Thuế suất thu tại nguồn khác nhau theo canton. Một số trường hợp — ví dụ thu nhập cao — vẫn phải chuyển sang khai thuế thường; hãy hỏi cơ quan thuế canton của bạn để biết mình thuộc diện nào. Khi đã hiểu mình bị đánh thuế thế nào, bạn có thể xem 4 cách giảm thuế hợp pháp ở Thụy Sĩ, trong đó có trụ cột 3a (Pilier 3a / Säule 3a).

Bảng tóm tắt: việc — hạn chót — nơi làm

Bạn muốn hiểu rõ trường hợp của mình?

Danh sách trên áp dụng chung cho mọi người mới đến, nhưng lớp bảo hiểm nào bắt buộc, lớp nào chỉ nên có, và bạn đang thiếu gì thì phụ thuộc vào giấy phép cư trú, tình trạng gia đình và công việc của bạn. Nếu muốn nói chuyện bằng tiếng Việt để hiểu rõ những gì áp dụng cho hoàn cảnh cụ thể của mình, bạn có thể liên hệ với chúng tôi.